नागराज, ते चाचा चौधरी... मुलांच्या जीव की प्राण असलेले 'हे' हिरो आता कुठं आहेत? वाचा हुरहुर लावणारी हळवी गोष्ट

History of Indian Comics : आजच्या पिढीसाठी सुपरहीरो म्हणजे मार्वलचे 'एव्हेंजर्स' किंवा डीसीचा 'सुपरमॅन'. पण 80 आणि 90 च्या दशकात लहानाचे मोठे झालेल्यांसाठी सुपरहीरोची व्याख्या पूर्णपणे वेगळी होती. त्या काळी नागराज, सुपर कमांडो ध्रुव, डोगा आणि चाचा चौधरी हेच खरे 'देसी' सुपरहीरो होते. उन्हाळ्याच्या सुट्ट्यांमध्ये कूलरसमोर लोळत चंदोबा, चंपक आणि कॉमिक्सच्या दुनियेत हरवून जाणे, हा त्या पिढीचा सर्वात मोठा आनंद होता. पण, काळाच्या ओघात ही जादुई दुनिया कुठे हरवली?

चाचा चौधरींचे डोके कॉम्प्युटरपेक्षाही वेगाने चालते आणि ज्युपिटरवरून आलेल्या साबूला राग आला की कुठेतरी ज्वालामुखी फाटतो, या गोष्टींवर त्या काळी मुले डोळे झाकून विश्वास ठेवायची. चला तर मग, आठवणींच्या त्या सुवर्णकाळात पुन्हा एकदा डोकावून पाहूया आणि जाणून घेऊया आपल्या आवडत्या नायकांचा आजचा प्रवास.

चांदोबा आणि चंपक: संस्कारांची पहिली शाळा

कॉमिक्सच्या क्रांतीपूर्वी मुलांच्या मनावर 'चांदोबा' आणि 'चंपक' यांसारख्या नियतकालिकांनी राज्य केले. जुलै 1947 मध्ये सुरू झालेली 'चांदोबा' ऐतिहासिक तथ्ये आणि पंचतंत्राच्या गोष्टींमधून मुलांवर संस्कार करत असे. तलवार लटकवलेल्या प्रेताला पाठीवर घेऊन जाणारा राजा विक्रम आणि वेताळ यांच्या कथा आजही अनेकांच्या स्मरणात आहेत. दुर्दैवाने, मालकी हक्काच्या कायदेशीर वादांमुळे 2013 पर्यंत चांदोबाच्या या जादुई जगाला टाळे लागले.

दुसरीकडे, 1968 मध्ये सुरू झालेल्या 'चंपक'ने त्यांच्या सोप्या आणि घरगुती भाषेमुळे प्राथमिक शाळेतील मुलांच्या मनात घर केले. चंपक वन, चीकू माकड, शेरसिंग आणि डॅम्पी हत्ती यांसारख्या पात्रांच्या माध्यमातून मुलांना सामाजिक जीवनाचे धडे मिळत असत. आजच्या डिजिटल युगातही 'चंपक'ने स्वतःला बदलले असून मोबाइल ॲप्स आणि ई-मॅगझिनच्या माध्यमातून ती आजही तग धरून आहे.

( नक्की वाचा : Dalda Story : भारतीय किचनवर 90% ताबा असणारा डालडा अचानक गायब का झाला? 'ब्रँड' ते 'बॅड' प्रवासाचं कारण काय? )

भारतीय कॉमिक्सचा सुवर्णकाळ

नव्वदचे दशक हे भारतीय कॉमिक्सचे सुवर्णयुग मानले जाते. डायमंड कॉमिक्स आणि राज कॉमिक्स हे या युगाचे दोन भक्कम स्तंभ होते. 1978 मध्ये सुरू झालेल्या डायमंड कॉमिक्सने कार्टूनिस्ट प्राण कुमार शर्मा यांच्या चाचा चौधरी, साबू, बिल्लू आणि पिंकी या पात्रांच्या मदतीने मध्यमवर्गीय भारतीय समाज पानांवर उतरवला. 1986 मध्ये आलेल्या राज कॉमिक्सने नागराज आणि सुपर कमांडो ध्रुवसारखे आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे ॲक्शन सुपरहीरो दिले.

त्या काळात क्रेझ इतकी होती की, राज कॉमिक्सच्या एका नवीन अंकाची पहिली खेपच 5 लाखांहून अधिक विकली जात असे. 90 च्या दशकाच्या मध्यात भारतीय कॉमिक्स उद्योगाची वार्षिक उलाढाल 100 कोटी रुपयांच्या वर पोहोचली होती. साबूचे साधे जीवन आणि नागराजची इच्छाधारी शक्ती हे मुलांसाठी निव्वळ मनोरंजनाचे साधन नव्हते, तर तो त्यांच्या आयुष्याचा एक अविभाज्य भाग होता.

( नक्की वाचा : भारताचा सातवा दरवाजा ते मेक्सिकोचे पाताल लोक; या 7 जागा उघडण्याचं धाडस कोणतंही सरकार का करत नाही? )

तंत्रज्ञानाची एन्ट्री आणि साम्राज्याला गळती

2000 च्या दशकाच्या सुरुवातीला इंटरनेट आणि स्मार्टफोनची एन्ट्री झाली आणि मुलांच्या हातातील पुस्तकांची जागा स्क्रीनने घेतली. भारतीय प्रकाशक डिजिटल बदलाचा विचार करेपर्यंत मार्वल-डीसी आणि जपानी 'मॅंगा' कॉमिक्सनी बाजारपेठ काबीज केली होती. या घसरणीला  वितरणातील अडचणींचाही मोठा फटका बसला. रेल्वे स्टेशनवरील ए.एच. व्हीलर (A.H. Wheeler) सारख्या बुक स्टॉल्सनी कॉमिक्स विक्री कमी केली, ज्यामुळे प्रकाशकांचे 40 टक्के विक्रीचे साधन हिरावले गेले.

याव्यतिरिक्त, इंटरनेटवर उपलब्ध होणाऱ्या मोफत पीडीएफ (PDF) आणि पायरसीमुळे प्रकाशकांचे कंबरडे मोडले, ज्यामुळे महसूल मॉडेल 80 टक्क्यांपर्यंत कोसळले. कौटुंबिक वादांमुळे राज कॉमिक्सचे 2020 मध्ये तीन भागांत विभाजन झाले, ज्यामुळे या विशाल साम्राज्याची ताकद विखुरली गेली.

( नक्की वाचा : Cooling Tips : AC चं बिल झिरो होणार! गच्चीवरच्या या साध्या युक्तीने अख्खं घर राहील फ्रिजसारखं कूल )
 

नवीन अवतारात पुन्हा परतले जुने हिरो

आपल्या बालपणातील हे हिरो पूर्णपणे संपलेले नाहीत, तर त्यांनी फक्त कात टाकली आहे. डायमंड कॉमिक्सने 'चाचा चौधरी आणि साबू' या जोडीला ॲनिमेटेड सिरीजच्या रूपात ओटीटी (OTT) प्लॅटफॉर्मवर आणले आहे. राज कॉमिक्स आता नागराज, ध्रुव आणि डोगा यांचे शानदार 'ग्राफिक नॉवेल्स' आणि 'कलेक्टर्स एडिशन' बाजारात आणत आहे.

विशेष म्हणजे, पूर्वी 10 किंवा 20 रुपयांना मिळणारी ही कॉमिक्स आता शेकडो रुपयांना मिळत आहेत. ही कॉमिक्स आता मुले विकत घेत नाहीत, तर 90 च्या दशकातील ती मुले विकत घेत आहेत जी आता मोठी झाली आहेत. पण लहाणपणीचा तो सुवर्णकाळ पुन्हा एकदा जगण्याची त्यांची इच्छा आहे. चाचा चौधरी आणि नागराज आजही आपल्या मनात जिवंत आहेत, फक्त त्यांचे स्वरूप बदलले आहे.