- डॉ. रुपाली तांबे, फर्टिलिटी स्पेशालिस्ट, नोवा आयव्हीएफ फर्टिलिटी, लुल्लानगर, पुणे
IVF Failure Causes: आई-वडील होण्याचे स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी अनेक जोडपी आयव्हीएफ (In Vitro Fertilization) उपचारांचा आधार घेतात. पण सलग तीन वेळा आयव्हीएफ अयशस्वी झाल्यास मानसिक, शारीरिक आणि आर्थिकदृष्ट्या मोठा ताण निर्माण होतो. अशा वेळी पुढे उपचार सुरू ठेवावे की थांबवावे? हा प्रश्न अनेक जोडप्यांना पडतो. पण तीन वेळा आयव्हीएफ अयशस्वी होणे म्हणजे तुम्हाला मुल होणारच नाही असे अजिबात नाही. वंध्यत्वाच्या समस्येमुळे अनेक जोडपी आयव्हीएफ प्रक्रियेकडे आशेने पाहतात. वारंवार आयव्हीएफ अपयशी ठरल्यास निराशा वाढते आणि पुढील निर्णय घेणे कठीण होते. अशा परिस्थितीत अपयशामागील कारणे समजून घेणे आणि त्यानुसार पुढील उपचारांची दिशा ठरवणे गरजेचे आहे.
आयव्हीएफ वारंवार अयशस्वी होण्याची कारणे कोणती?
आयव्हीएफ अपयशी होण्यामागे अनेक कारणे असू शकतात. त्यापैकी सर्वात सामान्य कारण म्हणजे भ्रूणाची (Embryo) गुणवत्ता कमी असणे. महिलेच्या वाढत्या वयानुसार अंड्यांची गुणवत्ता कमी होणे किंवा पुरुषांमधील शुक्राणूंशी संबंधित समस्या असू शकते.
याशिवाय भ्रूण गर्भाशयात योग्य प्रकारे चिकटून न राहणे (Implantation Failure) हेही एक महत्त्वाचे कारण आहे. गर्भाशयातील फायब्रॉइड्स, पॉलिप्स, चिकट ऊती (Adhesions) किंवा गर्भाशयाच्या आतील आवरणाची (Endometrium) जाडी कमी असणे यासारख्या समस्या गर्भधारणेच्या शक्यता कमी करू शकतात.
हार्मोन्समधील असंतुलन, जनुकीय दोष, एंडोमेट्रिओसिस, ऑटोइम्युन विकार, धूम्रपान, लठ्ठपणा, अतिताण, अपुरी झोप आणि चुकीची जीवनशैली यांचाही आयव्हीएफच्या यशावर परिणाम होऊ शकतो.
तीन अयशस्वी आयव्हीएफनंतर काय करावे?
तीन आयव्हीएफ सायकल अयशस्वी झाल्यानंतर फर्टिलिटी तज्ज्ञांकडून पुन्हा एकदा सखोल तपासणी करण्याचा सल्ला दिला जातो. यामध्ये भ्रूणाची गुणवत्ता, गर्भाशयाचे आरोग्य, हार्मोनल स्थिती, जनुकीय तपासण्या तसेच यापूर्वी दुर्लक्षित राहिलेल्या वैद्यकीय समस्यांचा शोध घेतला जातो.
अनेकदा उपचार पद्धतीत बदल करणे किंवा मूळ समस्या ओळखून त्यावर उपचार करणे यामुळे पुढील IVF प्रयत्नांमध्ये यश मिळण्याची शक्यता वाढू शकते.
पुन्हा प्रयत्न करावा की थांबावे?
आयव्हीएफ सुरू ठेवायचे की नाही, हा निर्णय प्रत्येक जोडप्याने वैद्यकीय आणि वैयक्तिक परिस्थिती लक्षात घेऊन घ्यावा. महिलेचे वय हा यामधील महत्त्वाचा घटक आहे. तुलनेने कमी वयाच्या महिलांमध्ये IVF चे यशस्वी होण्याचे प्रमाण अधिक असते.
याशिवाय अंड्यांची आणि भ्रूणांची गुणवत्ता, एकूण आरोग्य, पूर्वीचा गर्भधारणेचा इतिहास, मानसिक तयारी आणि आर्थिक क्षमता यांचाही विचार करणे आवश्यक असते. जर डॉक्टरांना एखादी सुधारता येण्याजोगी समस्या आढळली तर आणखी एक आयव्हीएफ प्रयत्न करण्याचा विचार करता येऊ शकतो.
पर्यायी मार्ग कोणते?
काही परिस्थितींमध्ये डोनर एग आयव्हीएफ, डोनर स्पर्म आयव्हीएफ, एम्ब्रियो डोनेशन किंवा सरोगसी यासारखे पर्यायही उपलब्ध असतात. तसेच मूलदत्तक घेण्याचाही पर्यायही काही जोडपी निवडतात.
मानसिक आरोग्याची काळजीही तितकीच महत्त्वाची
आयव्हीएफ प्रक्रिया शारीरिकदृष्ट्या आव्हानात्मक असली तरी तिचा मानसिक परिणामही मोठा असतो. वारंवार होणाऱ्या अपयशामुळे नैराश्य, चिंता आणि भावनिक थकवा जाणवू शकतो. त्यामुळे समुपदेशन (Counselling) किंवा सपोर्ट ग्रुप्सची मदत घेणे फायदेशीर ठरू शकते.
(नक्की वाचा: Monsoon UTI: पावसाळ्यात मूत्रमार्गाच्या समस्या का वाढतात? डॉ. वसल यांच्याकडून जाणून घ्या कारणं आणि लक्षणं)
प्रत्येक प्रवास वेगळा असतो
आयव्हीएफ किती वेळा करावे याबाबत कोणताही ठराविक नियम नाही. काही जोडप्यांना अनेक प्रयत्नांनंतर यश मिळते तर काही जण पालकत्वासाठी इतर पर्याय स्वीकारतात. त्यामुळे निर्णय घेताना वैद्यकीय पुरावे, वास्तववादी अपेक्षा, भावनिक तयारी आणि तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन यांचा आधार घेणे गरजेचे आहे.
वारंवार आयव्हीएफ अयशस्वी होणे म्हणजे पालकत्वाची संधी संपली असे नाही. योग्य निदान, उपचार आणि सकारात्मक दृष्टिकोन यांच्या मदतीने पालकत्वाचे स्वप्न पूर्ण करता येते. काही प्रकरणांमध्ये गुणसूत्रीयदृष्ट्या सामान्य भ्रूणाचे प्रत्यारोपण (embryo transfer) केल्यानंतरही भ्रूण गर्भाशयात प्रत्यारोपित होऊ शकत नाही. अशा जोडप्यांना एन्डोमेट्रियल रिसेप्टिव्हिटी असेसमेंट (ERA) यासारख्या प्रगत तपासण्यांचा फायदा होऊ शकतो. ही चाचणी भ्रूण हस्तांतरणाच्या वेळी गर्भाशयाचे अस्तर (uterine lining) भ्रूण स्वीकारण्यासाठी योग्य स्थितीत आहे की नाही, हे निश्चित करण्यात मदत करते.
(नक्की वाचा: Beer Nutrition: Zero Fat आणि व्हिटॅमिन B12 युक्त बिअर आरोग्यासाठी खरंच फायदेशीर? डॉ. भाटींनी दिली मोठी माहिती)
जर गर्भाशयाचे अस्तर अनुकूल असल्याचे आढळूनही आणि चांगल्या दर्जाचे भ्रूण उपलब्ध असूनही वारंवार प्रत्यारोपण अयशस्वी होत असेल, तर रोगप्रतिकारक (इम्युनोलॉजिकल) घटकांची तपासणी करण्याचा सल्ला दिला जाऊ शकतो. अशा वेळी नॅचरल किलर (NK) सेल्सचे मूल्यांकन, ट्युमर नेक्रोसिस फॅक्टर (TNF) चाचणी तसेच इतर इम्युनोलॉजिकल तपासण्या केल्या जाऊ शकतात. तपासण्यांनुसार निवडक रुग्णांमध्ये लिम्फोसाइट इम्युनोथेरपी (LIT) यासारख्या प्रगत उपचारांची शिफारस केली जाऊ शकते, ज्यामुळे यशस्वी गर्भधारणेची शक्यता वाढण्यास मदत होते.
(Disclaimer: NDTV Marathi या माहितीची जबाबदारी घेत नाही. अधिक माहितीसाठी तज्ज्ञ/डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.)
