Baburao Painter Biography: भारतीय चित्रपटसृष्टीला तंत्रज्ञान आणि कलेची नवी दिशा देणारे कोल्हापूरचे सुपुत्र बाबूराव पेंटर यांचा जीवनप्रवास थक्क करणारा आहे. कोणत्याही औपचारिक शिक्षणाशिवाय त्यांनी केवळ स्वतःच्या कल्पकतेवर वर्ष 1918 मध्ये भारताचा पहिला स्वदेशी 'मोशन पिक्चर कॅमेरा' तयार केला. राजर्षी शाहू महाराजांच्या पाठबळाने त्यांनी 'महाराष्ट्र फिल्म कंपनी'ची स्थापना करून चित्रपटसृष्टीत स्टोरीबोर्डिंग आणि व्हिज्युअल आर्टची सुरुवात केली. व्ही. शांतराम यांच्यासारख्या अनेक दिग्गजांचे मार्गदर्शक असलेल्या या महान कलाकाराने भारतीय सिनेमाला स्वावलंबनाचा खरा मार्ग दाखवला. या लेखाद्वारे त्यांच्या जीवनाबाबत थोडक्यात माहिती जाणून घेऊया...
Baburao Painter Birth and Early Life Biography
बाबूराव पेंटर यांचा जन्म 3 जून 1890 रोजी कोल्हापूरमधील एका पारंपरिक शिल्पकार (मेस्त्री) कुटुंबात झाला होता. घरामध्येच सुतारकाम, लोहारकाम, कोरीव काम आणि चित्रकला असे वातावरण होते की, कोणत्याही औपचारिक शाळेत किंवा आर्ट कॉलेजमध्ये न जाताच ते कला आणि विज्ञान यांच्यातील दुवे जोडायला शिकले होते. जेव्हा कॅमेऱ्याच्या तंत्रज्ञानासाठी परदेशी दारे बंद झाली, तेव्हा बाबूराव यांनी स्वावलंबनाचा मार्ग निवडला. आपले शिष्य व्ही. जी. दामले आणि मित्र ज्ञानबा सुतार यांच्यासोबत मिळून त्यांनी कोल्हापूरमधील एका साध्या Lathe Machineवर दोन वर्षे कठोर संघर्ष केला.
पहिला स्वदेशी मोशन पिक्चर कॅमेरा | India First Indigenous Motion Picture Camera History
त्यांनी भंगार बाजारातून एक जुने प्रोजेक्टर खरेदी केला. त्याच्या चक्रांचा आणि गियर यंत्रणेचा बारकाईने अभ्यास करून, वर्ष 1918 मध्ये त्यांनी भारताचा पहिला स्वदेशी 'मोशन पिक्चर कॅमेरा' बनवून जगाला चकित केले. हा कॅमेरा एका सेकंदात 16 वेळा लेन्स उघडू आणि बंद करू शकत होता. या स्वदेशी कॅमेऱ्याची पहिली परीक्षा रंकाळा तलावात पोहणाऱ्या मुलांचे आणि पंचगंगा नदीच्या घाटावर कपडे धुणाऱ्या महिलांचे दृश्य रेकॉर्ड करून घेण्यात आली होती. या अभूतपूर्व यशानंतरच 1 डिसेंबर 1918 रोजी 'महाराष्ट्र फिल्म कंपनी'ची पायाभरणी झाली.
राजर्षी शाहू महाराजांचे सहकार्य | Chhatrapati Shahu Maharaj Support to Maharashtra Film Company
कोल्हापूरचे छत्रपती शाहू महाराज यांच्या पुरोगामी विचारांनी बाबूराव खूप प्रभावित झाले होते. महाराजांनी मेस्त्री बंधूंना सिनेमाच्या प्रयोगांसाठी केवळ जमीनच दिली नाही, तर विजेचे जनरेटर आणि इतर आवश्यक सोयी-सुविधाही उपलब्ध करून दिल्या. त्या काळात सिनेमाच्या पडद्यावर पुरुषच महिलांची भूमिका साकारत असत. बाबूराव यांनी ही सनातनी परंपरा मोडीत काढली.
(नक्की वाचा : Radha Patil Exclusive: 'मी एकटीनेच बदल का करावा? लोकांनीच...' लावणी सादरीकरणाच्या वादावर राधा पाटीलचा थेट सवाल)
पहिले व्हिज्युअल आर्टिस्ट आणि स्टोरीबोर्डिंग | Pioneer of Film Storyboarding and Visual Art in Indiaबाबूराव पेंटर हे केवळ सिनेदिग्दर्शक किंवा मेकॅनिक नव्हते. ते भारतीय सिनेसृष्टीचे पहिले व्हिज्युअल आर्टिस्ट होते. त्यांनी चित्रपट उद्योगाला पहिल्यांदाच 'स्टोरीबोर्डिंग' (स्टेनोग्राफिक पद्धत) ची ओळख करून दिली. शूटिंगपूर्वीच ते प्रत्येक शॉटचे स्केच (चित्र) तयार करायचे, जेणेकरून कच्च्या फिल्म रोलची नासाडी होणार नाही. पुढे जाऊन जागतिक कीर्तीचे चित्रपट निर्माते सर्गेई आइनस्टाईन यांनीही त्यांच्या या तंत्रज्ञानाचे कौतुक केले होते.
(नक्की वाचा : मराठी बोलायला भूमी पेडणेकरला का वाटते भीती? इंटरनेटवरील 'त्या' प्रकारावर अभिनेत्रीने व्यक्त केली चिंता)
चित्रपट जाहिरात आणि सर्वात जुने पोस्टर | Indian Cinema History First Film Poster and Marketing
वर्ष 1921-22 दरम्यान प्रेक्षकांना आकर्षित करण्यासाठी बहुपृष्ठीय 'कार्यक्रम पुस्तिका' (प्रोग्राम बुकलेट्स) वाटणारे ते पहिले निर्माते बनले. वर्ष 1924 मध्ये आलेल्या 'कल्याण खजिना' चित्रपटासाठी त्यांनी तैयार केलेले पोस्टर आजही भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासातील सर्वात जुने जिवंत चित्र-पोस्टर मानले जाते. बाबूराव पेंटर यांचा स्टुडिओ ही भारतीय चित्रपटसृष्टीची पहिली प्रायोगिक अकॅडमी होती, या अकॅडमीने व्ही. शांतराम, एस. फत्तेलाल आणि भालजी पेंढारकर यांच्यासारख्या 500 हून अधिक दिग्गजांना घडवले.
प्रभात फिल्म कंपनीची स्थापना आणि शेवटचा प्रवास | Prabhat Film Company Foundation and Last Days
त्यांच्या शिष्यांनी 1 जून 1929 रोजी 'प्रभात फिल्म कंपनी'ची स्थापना केली. यानंतर 1931 मध्ये महाराष्ट्र फिल्म कंपनीला टाळे लागले. पुढे त्यांनी व्ही. शांतराम यांच्या आग्रहास्तव अत्यंत लोकप्रिय सवाक (बोलपट) चित्रपट 'लोकशाहीर रामजोशी' (1947) चे दिग्दर्शन केले, पण त्यांचे मन प्रामुख्याने चित्रकला आणि मूर्तिकलेच्या त्यांच्या शांत विश्वातच रमले होते. 16 जानेवारी 1954 रोजी कलेचा हा खरा उपासक कायमचा इतिहासाच्या पानात विलीन झाला, पण त्यांचा स्वदेशी स्वाभिमान आजही भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या कॅमेऱ्यात कैद आहे.
(Content Source IANS)
