Coercive Control Behavior: पत्नी किंवा पार्टनरला तिच्या इच्छेविरुद्ध दुसऱ्या पुरुषांशी शारीरिक संबंध ठेवण्यासाठी भाग पाडणे ही केवळ नात्यातील समस्या नाही तर हा नियंत्रक (कंट्रोलिंग) आणि शोषक वर्तनाचा संकेत असू शकतो. बीबीसीच्या (BBC) एका रिपोर्टमध्ये 50 हून अधिक महिलांनी दावा केला आहे की, पार्टनरने त्यांच्यावर अनोळखी व्यक्तींशी संबंध ठेवण्यासाठी दबाव आणला. अशा प्रकारच्या प्रकरणांनी हा प्रश्न उपस्थित केला आहे की, असे वर्तन एखाद्या मानसिक समस्येशी, असुरक्षिततेशी किंवा ताकदीच्या दुराचाराशी जोडलेले असू शकते का?
एका रिपोर्टनुसार काही पुरुष त्यांच्या पार्टनरला जबरदस्तीने दुसऱ्या पुरुषांशी शारीरिक संबंध ठेवण्यासाठी भाग पाडतात. महिलांची इच्छा नसतानाही त्यांना असे करण्यास भाग पाडले जाते. ही परिस्थिती अशा पुरुषांच्या मानसिक स्थितीवरही प्रश्न उपस्थित करते की, एखादी व्यक्ती मानसिक समाधानासाठी किंवा पैशासाठी आपल्याच पत्नी किंवा पार्टनरसोबत असे कसे करू शकते.
अलीकडच्या वर्षांत पार्टनर स्विंगिंग आणि ओपन रिलेशनशिप यासारख्या संकल्पनांवर चर्चा वाढली आहे. तज्ज्ञ या गोष्टीवर भर देतात की कोणत्याही प्रकारचे नाते तेव्हाच स्वीकार्य मानले जाते जेव्हा त्या नात्यातील सर्व प्रौढ व्यक्तींची स्पष्ट आणि स्वतंत्र संमती असते.
'मला 100 हून अधिक पुरुषांशी संबंध ठेवण्यासाठी भाग पाडले गेले'
बीबीसीच्या एका अहवालानुसार यूकेमधील 50 महिलांनी सांगितले की, त्यांच्या पार्टनरने त्यांना अनोळखी व्यक्तींशी लैंगिक संबंध ठेवण्यासाठी भाग पाडले किंवा त्यांच्यावर दबाव आणला. याचे पुरावे फेसबुक आणि MeWe यासारख्या सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म आणि ॲप्सवर मिळतात, ज्यांचा वापर एकमेकांच्या संमतीने कपल आणि सिंगल लोक एकमेकांशी जोडले जाण्यासाठी करतात. बहुतेक लोक बोगस नावाचा (स्युडोनिम) वापर करतात आणि पहिल्या संभाषणानंतर कपल एकमेकांसोबत कम्फर्टेबल वाटत आहेत की नाही हे पाहण्यासाठी वेळ घेतात.
एका महिलेने सांगितले की, तिला अशा 100 हून अधिक लोकांशी लैंगिक संबंध ठेवण्यासाठी भाग पाडले गेले ज्यांना ती ओळखतही नव्हती. समोर आलेल्या अनेक महिलांनी सांगितले की, इच्छा नसतानाही त्यांनी 'स्विंगिंग'द्वारे लैंगिक संबंध ठेवले, कारण एकतर त्यांना नकार देण्याच्या परिणामांची भीती होती किंवा त्यांना वाटले की त्यांना आपल्या पार्टनरला खूश ठेवायचे आहे. त्यांनी अतिशय खोल आणि दीर्घकाळ राहणाऱ्या मानसिक आघाताविषयी (ट्रॉमा) सांगितले.
एक महिला म्हणाली: "मला अशा अनेक रात्री आठवतात जेव्हा माझा पार्टनर मला रात्रभर जागे ठेवायचा, माझ्यावर ओरडायचा, मला धमकावायचा आणि मला हीच खात्री पटवून देण्याचा प्रयत्न करायचा की मला हेच हवे होते. तर माझी अशी कधीच इच्छा नव्हती."
'इच्छा नसतानाही करावे लागले', महिलांनी सांगितले पार्टनर कसा आणायचा दबाव?
आणखी एका महिलेने सांगितले, "मला असे वाटले की जणू मला कोणाच्या तरी ताब्यात दिले आहे. मला वाटले की माझा वापर केला गेला आहे. मला खूप घाणेरडे वाटले."
महिलांचे म्हणणे आहे की बहुतेक भेटी FabSwingers वेबसाइटद्वारे ठरवल्या जायच्या. या वेबसाइटचा दावा आहे की UK मध्ये तिचे लाखांहून अधिक ॲक्टिव्ह मंथली अकाउंट आहेत. सहा महिलांनी बीबीसी न्यूजला सांगितले की, साइटद्वारे भेटलेल्या पुरुषांनी त्यांच्यावर बलात्कार केला.
हा प्रकार मानसिक विकार की कंट्रोलिंग वर्तनाचा संकेत आहे?हे प्रकरण सखोल समजून घेण्यासाठी आम्ही मानसोपशास्त्र तज्ज्ञ कामना छिब्बर यांच्याशी संवाद साधला. त्यांच्या मते, जर एखादी व्यक्ती आपल्या पार्टनरवर दबाव, धमकी, इमोशनल ब्लॅकमेल किंवा जबरदस्तीचा वापर करत असेल तर हे कंट्रोलिंग आणि शोषण वर्तनाच्या श्रेणीत येते.
त्यांच्या या मुद्याला अनेक आंतरराष्ट्रीय अभ्यासांचाही पाठिंबा मिळतो. संशोधकांनुसार नात्यात वारंवार दबाव, भीती, पाळत ठेवणे, धमकी किंवा जबरदस्तीद्वारे पार्टनरचे स्वातंत्र्य आणि निर्णयांवर नियंत्रण ठेवण्याच्या प्रयत्नाला Coercive Control म्हटले जाते, ज्याला आता Intimate Partner Violence (IPV) म्हणजेच जोडीदाराकडून केले जाणारे शोषण याचा एक महत्त्वाचा प्रकार मानला जातो.
वर्ष 2025 मध्ये प्रकाशित एका सिस्टेमॅटिक रिव्ह्यूमध्ये असे आढळून आले की, Coercive Controlच्या बळी ठरलेल्या महिलांमध्ये सततची भीती, स्वतःच्या इच्छेने निर्णय घेण्यास असमर्थता, दीर्घकाळ मानसिक ताण आणि मानसिक आरोग्याशी संबंधित समस्या सामान्य होत्या. अभ्यासानुसार अशा नात्यांमध्ये ताकदीचे असंतुलन आणि नियंत्रणाची प्रवृत्ती प्रमुख भूमिका बजावते. अमेरिकन सीडीसी (CDC) देखील मानते की, कोणत्याही पार्टनरला तिच्या इच्छेविरुद्ध लैंगिक संबंधांसाठी भाग पाडणे किंवा मानसिक दबाव आणून संमती मिळवणे हे लैंगिक हिंसाचार आणि मानसिक शोषणाच्या श्रेणीत येऊ शकते.
कामना छिब्बर यांनी स्पष्ट केले की, केवळ अशा प्रकारच्या वर्तनाच्या आधारावर एखाद्या व्यक्तीला विशिष्ट मानसिक आजाराने ग्रस्त असे म्हटले जाऊ शकत नाही. काही प्रकरणांमध्ये असुरक्षितता, हक्क गाजवण्याची प्रवृत्ती, व्यक्तिमत्त्वविषयक समस्या (personality difficulties) आणि नियंत्रणाची गरज अशा वर्तनाशी जोडलेली असू शकते, पण याचे निदान केवळ मानसिक आरोग्य तज्ज्ञच करू शकतात. नुकत्याच झालेल्या एका अभ्यासात असे आढळून आले आहे की Coercive Control आणि काही व्यक्तिमत्त्व विकृती (personality disorders) यांच्यात संबंध असू शकतो, पण दोघांना एकच मानले जाऊ शकत नाही.
तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे की कोणत्याही नात्यात संमती (Consent) सर्वात महत्त्वाची आहे. जर एखाद्या व्यक्तीला भीती, दबाव किंवा धमकीमुळे कोणतेही लैंगिक संबंध ठेवण्यासाठी भाग पाडले जात असेल, तर त्याला स्वतंत्र संमती मानले जाऊ शकत नाही.
(कामना छिब्बर फोर्टिस हेल्थ केअरमध्ये मानसिक आरोग्य आणि वर्तणूक विज्ञान विभागात मानसिक आरोग्य विभागाच्या प्रमुख आहेत. क्लिनिकल सायकॉलॉजीमध्ये एम.फिल.पदवी प्राप्त केल्यानंतर त्या एक प्रशिक्षित थेरपिस्ट आहेत.)
या लेखातून उपस्थित होणारे प्रश्न :
1. Coercive Control म्हणजे काय?
Coercive Control हे असे वर्तन आहे, ज्यामध्ये एक व्यक्ती आपल्या पार्टनरला भीती, धमकी, दबाव, पाळत ठेवणे, इमोशनल ब्लॅकमेल किंवा एकटे पाडणे यासारख्या मार्गांनी नियंत्रित करण्याचा प्रयत्न करते. नात्यात वर्चस्व आणि नियंत्रण राखणे हा याचा उद्देश असतो. तज्ज्ञ याला Intimate Partner Violence (IPV) म्हणजेच साथीदाराकडून केले जाणारे शोषण याचा एक महत्त्वाचा प्रकार मानतात.
(नक्की वाचा: VIDEO: वयाच्या 25व्या वर्षी 5 कोटींची कमाई! IIM बंगळुरूच्या विद्यार्थ्याने सांगितला श्रीमंत होण्याचा फॉर्म्युला)
2. कंट्रोलिंग वर्तन हे मानसिक आजाराचे लक्षण आहे का?
गरज नाही. तज्ज्ञांच्या मते, केवळ कंट्रोलिंग किंवा अपमानकारक वर्तन पाहून एखाद्या व्यक्तीला मानसिक रुग्ण म्हटले जाऊ शकत नाही. असुरक्षितता, हक्क गाजवण्याची प्रवृत्ती, ताकदीचा दुराचार किंवा काही व्यक्तिमत्त्वविषयक समस्या अशा वर्तनाशी जोडलेल्या असू शकतात. कोणत्याही मानसिक आजाराचे निदान केवळ प्रशिक्षित मानसिक आरोग्य तज्ज्ञच करू शकतात.
3. Intimate Partner Violence (IPV) म्हणजे काय?
Intimate Partner Violence (IPV) म्हणजे सध्याच्या किंवा एक्स पार्टनरकडून केलेले शारीरिक, लैंगिक किंवा मानसिक शोषण. यामध्ये शारीरिक हिंसाचार, लैंगिक दबाव किंवा जबरदस्ती, पाठलाग करणे (stalking), मानसिक छळ आणि कंट्रोलिंग वर्तनाचा समावेश असू शकतो. CDC आणि WHO दोघेही याला एक गंभीर सार्वजनिक आरोग्य समस्या मानतात.
4. नात्यातील इमोशनल ब्लॅकमेलची लक्षणे कोणती?
नात्यात इमोशनल ब्लॅकमेलची काही सामान्य लक्षणे असू शकतात:
- आपले म्हणणे ऐकवण्यासाठी वारंवार गुन्हेगारीची जाणीव (guilt) निर्माण करणे
- नाते संपवण्याची किंवा सोडून जाण्याची धमकी देणे
- पार्टनरच्या निर्णयांवर सतत नियंत्रण ठेवण्याचा प्रयत्न करणे
- भीती किंवा दबाव आणून संमती मिळवणे
- मित्र आणि कुटुंबापासून दुरावा निर्माण करण्यासाठी भाग पाडणे
- "जर तुझे माझ्यावर प्रेम असेल तर..." अशा अटी घालणे
जेव्हा हे वर्तन सतत होऊ लागते आणि व्यक्तीचे स्वातंत्र्य तसेच निर्णय घेण्याची क्षमता प्रभावित होऊ लागते, तेव्हा तज्ज्ञ याला Coercive Control किंवा अपमानकारक वर्तनाचा भाग मानतात.
(Disclaimer: NDTV Marathi या माहितीची जबाबदारी घेत नाही. अधिक माहितीसाठी तज्ज्ञ/डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.)
Track Latest News Live on Marathi.NDTV.com and get news updates from India and around the world
